مشاهدات حسّى آثار اقوام پيشين و هم از طريق وحى و هم از طريق عقل ، و هيچ كس نمىتواند به بهانهء اين كه فرشته‌اى بر من نازل نشده ، سرپيچى كند . نكته عالم پس از مرگ درست است كه ميان ما و جهان پس از مرگ پرده‌هاى ضخيمى افتاده و حجابهاى ظلمانى اجازه نمىدهد كه ما حوادث جهان برزخ را ببينيم ( و بايد همچنين باشد ، چرا كه اگر حجابها كنار مىرفت كورهء امتحان سرد مىشد و همه كس به صورت اجبار يا شبيه اجبار به سوى حق مىرفتند و مطيع و عاصى ، از هم شناخته نمىشدند ) ولى آيات قرآن و روايات پيشوايان معصوم به گوشه‌هايى از اين عالم وحشتناك اشاره كرده است و نشان داده ، چگونه انسان گنهكار با مشاهدهء فرشتهء مرگ غرق در وحشت مىشود و هنگامى كه اعمال خود و آثار آن را پيش چشم خود حاضر مىبيند فرياد ملتمسانهء او بلند مىشود و به فرشتگان مرگ مىگويد : « خدا را ! شما اى فرشتگان الهى مرا بازگردانيد تا از گناه توبه كنم و تقصيرات خود را جبران نمايم ، شايد اعمال صالحى براى اين جا بيندوزم » « رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ » . « 1 » ولى به زودى با پاسخ منفى رو به رو مىشود چرا كه در اين گونه دوره‌هاى انتقالى ، راه بازگشت وجود ندارد همان گونه كه جنين به رحم مادر باز نمىگردد و ميوه‌اى كه از درخت جدا شد هرگز به شاخسار نمىچسبد . امير مؤمنان على ( ع ) در بعضى از خطبه‌هاى نهج البلاغه شرح مبسوطى در اين زمينه دارد كه در اين جا تنها به يك جملهء آن اشاره مىكنيم ، مىفرمايد : « به هنگام

--> ( 1 ) سورهء مؤمنون ، آيات 99 و 100 .